Gazzâlî’nin Kendini Gerçekleştirme Sürecinde Yaşadığı Bilinç Farklılıkları (el-Münkız Mine’d-Dalâl Merkezli Bir İnceleme)

According to Maslow, self-actualization requires satisfying the hierarchy of needs: physiological needs, safety, love and belonging, and esteem. When self-actualization is fulfilled, transcendent consciousness experiences may occur, characterized by a feeling of oneness with the universe and altered states of consciousness. In contrast, Islamic mysticism (Sufism) holds that neglecting physical, security, love, belonging, esteem, and other worldly needs matures the raw consciousness, enabling the individual to become a perfect human (insan-ı kâmil) and experience metaphysical states. In his autobiographical work Al-Munqidh min al-Dalal, Abu Hamid Muhammad al-Ghazali (d.

Study at a glance

Abstract

Maslow’a göre insanın kendisini gerçekleştirebilmesi için “ihtiyaçlar piramidi”nin doyuma ulaşması gerekir. Hümanist psikolojinin bu piramidinde fizyolojik ihtiyaçlar, güvenlik ihtiyacı, sevgi ve ait olma ile saygı ihtiyaçları karşılandığında kişi kendini gerçekleştirebilmektedir. Maslow, kendini gerçekleştirme güdüsü tatmin olduğunda “aşkın bilinç deneyimleri” yaşanabileceğini belirtmiştir. Ona göre aşkın bilinç deneyimlerinde; bireyin tüm evrenle bir olma hissi bulunmakta, bilinç durumu değişerek kişi iç dünyasında gerçek hayattan farklı deneyimler yaşamaktadır. İslam dininin mistik yönü olan tasavvufta yer alan bilinç hâlleri ile aşkın bilinç deneyimleri arasında benzerlikler ve farklar göze çarpmaktadır. İslam tasavvufunda Maslow’un aksine; fiziksel ihtiyaçlar, güvenlik ihtiyacı, sevgi, ait olma, saygı ve diğer dünyevi ihtiyaçlar aç bırakıldığında ham görülen bilinç hâlinin olgunlaşması söz konusu olmaktadır. Böylece birey insan-ı kâmil olabilmekte ve metafizik deneyimler yaşayabilmektedir. El-Münkız Mine’d-Dalâl adlı otobiyografik nitelikteki eserinde Ebû Hâmid Muhammed el-Gazzâlî’nin (öl. 505/1111), kendini keşfetme süreci bağlamında çeşitli bilinç hâli farklılıkları deneyimlediği; bu deneyimlerin öncesine ve sonrasına ilişkin yaşantılarını ayrıntılı biçimde aktardığı görülmektedir. Bu çalışmada doküman incelemesi yöntemi ile modern psikolojide yer alan bilinç çeşitleri ile İslam tasavvufu açısından insanın kendisini keşfetmesi sürecinde yaşadığı krizleri nasıl atlattığı ve nasıl aşkın bilinç deneyimler yaşaması tek bir örnek üzerinden incelenecektir.